Σχολικό έτος 2017-2018: Αφιέρωμα για τους τρεις Ιεράρχες

Ομιλία για τους Τρεις Ιεράρχες

Του Αθανασόπουλου Ιωάννη, καθηγητή του ΓΕΛ Ν. Ερυθραίας.

 

Στον κοινό εορτασμό των Τριών Ιεραρχών συναντώνται η Εκκλησία και η Παιδεία. Η Εκκλησία προβάλλει με χαρά τις ιερές μορφές των μεγάλων Ιεραρχών δασκάλων και η Παιδεία δέχεται με ευγνωμοσύνη τα πολύτιμά τους διδάγματα.

Οι σοφοί δάσκαλοι που εορτάζουμε έχουν τεράστιο πνευματικό ανάστημα και πρέπει σήμερα να το παρουσιάσουμε. Άλλα πώς να δείξει κανείς από χαμηλά τη δομή των πανύψηλων πύργων, που η κορυφή τους χάνεται στα ουράνια; Και που να κατευθύνει κανείς πρώτα το βλέμμα του ακροατηρίου του; Στη μεγάλη κλασσική και Θεολογική τους μόρφωση; Στο λαμπρό συγγραφικό τους έργο; Στην ανυπέρβλητη ρητορική τους τέχνη και φυσική τους ευγλωττία; Στον υποδειγματικά ενάρετο χριστιανικό τους βίο; Ή στην ιστορική υπηρεσία που προσέφεραν στην ανθρωπότητα, συμφιλιώνοντας την αρχαία σοφία με το χριστιανικό κήρυγμα; Ελάχιστα μόνο ψήγματα από το απέραντο χρυσορυχείο του πνεύματός τους θα μπορέσω ίσως να σας παρουσιάσω, μιλώντας σήμερα για τη μεγάλη υπηρεσία που προσέφεραν οι τρεις αυτοί Πατέρες της Εκκλησίας στην Παιδεία.

Την εποχή που εμφανίστηκε ο Χριστιανισμός, επικρατούσε ο ελληνικός πολιτισμός, που διακριτικά του γνωρίσματα ήταν η χαρά της επίγειας ζωής, η αγάπη προς την ομορφιά και η εκτίμηση της ανθρώπινης λογικής. Προς τον πολιτισμό όμως αυτόν, ο Χριστιανισμός ήταν ψυχικά και πνευματικά αντίθετος: Στον ορθολογισμό της ελληνικής φιλοσοφίας αυτός πρόβαλλε το βαθύ θρησκευτικό συναίσθημα, στο λογικό ειρμό των φιλοσοφικών συστημάτων αυτός πρόβαλλε τον μυστικισμό της Αποκάλυψης, στις εντολές της ανθρώπινης ηθικής τις εντολές του Θεού, στο «κατά φύσιν ζην» των φιλοσόφων το «κατά Θεόν ζην», στην αγάπη προς το κάλλος του λόγου, την προτίμηση προς τη θρησκευτική αλήθεια, στη χαρά τέλος της επίγειας ζωής, τη μακαριότητα της επουράνιας. Ήταν λοιπόν δυο κόσμοι αντίθετοι.

Στα πρώτα χριστιανικά χρόνια, οι Χριστιανοί θεωρούσαν την ελληνική σοφία μωρία: « Η γάρ σοφία του κόσμου τούτου μωρία παρά τω θεώ εστί», λέγει ο Απόστολος Παύλος. Άλλα και για τον ελληνορωμαϊκό κόσμο το χριστιανικό κήρυγμα ήταν « Ίουδαίοις μεν σκάνδαλον έθνεσι δε μωρία». Τον 3ο αιώνα έγινε κάποια προσπάθεια να γεφυρωθεί το χάσμα από τον Κλήμη, τον Συνέσιο και τον Ωριγένη. Η πλήρης συνδιαλλαγή της ελληνικής και της χριστιανής παιδείας έγινε τον 4ο αιώνα, στον αιώνα των Τριών Μεγάλων Δασκάλων. Την καλλιέργεια της αρχαίας ελληνικής παιδείας από πνεύματα με βαθύτατη χριστιανική πίστη αντιπροσωπεύουν σε άφθαστο βαθμό τελειότητας ο φιλοσοφικός Βασίλειος, ο ποιητικός Γρηγόριος και ο αρμονικός Ιωάννης.

Ο αρχαίος ελληνικός κόσμος πεθαίνοντας τους παρέδωσε τη δάδα της ελληνικής σοφίας και αυτοί τη δέχτηκαν, την κράτησαν ψηλά και την παρέδωσαν στις επόμενες γενιές . Οι ίδιοι σπούδασαν σε Έλληνες φιλοσόφους και ρήτορες. Έγιναν μεγάλοι τεχνίτες του ελληνικού λόγου με χριστιανικό περιεχόμενο. Οι Τρεις Πατέρες δεν βάζουν φραγμό στον κύκλο των παρεχομένων γνώσεων από την Παιδεία. Η ευρύτητα των δικών τους γνώσεων, άλλα και όσων διδάσκουν προκαλεί εντύπωση. Δεν περιορίζονται στην παροχή και την διδασκαλία των θείων αληθειών. Δεν εμποδίζουν την έρευνα, όπως πράττουν άλλοι κατά τον μεσαίωνα στη Δύση. Απεναντίας δίνουν πρώτοι το παράδειγμα: Ο Μ. Βασίλειος παίρνει όλα σχεδόν τα πτυχία των διδασκόμενων τότε επιστημών: Tης ρητορικής ,της φιλοσοφίας, της αστρονομίας, της ιατρικής, της γεωμετρίας, των φυσικών. Ο συμφοιτητής του στην φιλοσοφική των Αθηνών ,Γρηγόριος, εκφράζει την επιθυμία για την έρευνα προς κάθε κατεύθυνση, διότι δεν διαβλέπει κανένα κίνδυνο που μπορεί να προέλθει από οποιαδήποτε επιστημονική έρευνα. Ο ιερός Χρυσόστομος σπουδάζει ρητορική ,φιλοσοφία και θεολογία. Στα 18 του γνωρίζει άριστα τον Όμηρο. Με το προσωπικό του παράδειγμα και την απαστράπτουσα στο λόγο του ελληνική παιδεία, διδάσκει στην πράξη, την αξία των ελληνικών γραμμάτων.

Σοφοί κατά Θεόν, αλλά σοφοί και κατά κόσμον οι Τρεις Πατέρες ήσαν σε θέση να επιλέξουν και να συστήσουν όσα από την κλασσική αρχαιότητα εθεώρησαν χρήσιμα για τη αγωγή των μικρών και των μεγάλων. Η κλασσική καλλιέργεια εθεωρήθη απαραίτητη για την κατανόηση της Αγίας Γραφής και τη διατύπωση των δογμάτων, καθώς «νούς ακατέργαστος δεν δύναται να εισχωρήσει εις το βάθος των Χριστιανικών αληθειών».

O Γρηγόριος λέγει: «Νομίζω ότι όλοι όσοι έχουν μυαλό ομολογούν, ότι η παιδεία είναι το πρώτο από τα αγαθά μας. Και δεν εννοώ μόνο τη δική μας παιδεία τη χριστιανική… άλλα και την εθνική, που πολλοί από τους Χριστιανούς, κακώς γνωρίζοντες τα πράγματα, απορρίπτουν σαν επίβουλη λανθασμένη και απομακρύνουσα από τον Θεό… Δεν πρέπει να ατιμάζουμε την παιδεία, όπως μερικοί, τους οποίους πρέπει να θεωρούμε σκαιούς και αμόρφωτους…». Ο ίδιος Πατέρας αποκαλεί τη μεν σοφία του Θεού «κυρίαν», τη δε σοφία του κόσμου ονομάζει «θεραπαινίδα». Ομολογεί ότι από την κοσμική φιλολογία έχει παραλάβει κανόνες έρευνας και τρόπους μελέτης, έχει απορρίψει όμως την ειδωλολατρία.

Την ίδια θέση έχει και ο Μ. Βασίλειος απέναντι στα ελληνικά Γράμματα. Αναγνωρίζει ότι αυτά μπορούν να διδάξουν τον άνθρωπο, πρωταρχική όμως σημασία δίνει στη χριστιανική παιδεία, την οποία ονομάζει «καρπόν», σε αντίθεση με την άλλη την οποία ονομάζει «φύλλα»: Λέει ο Μ. Βασίλειος: «Ωφέλιμη θα ήταν και των δύο διδασκαλιών η γνώση….. Όπως η τελειότητα του φυτού, είναι να δίνει ώριμους και άφθονους καρπούς, και τα φύλλα όμως στολίζουν…, έτσι και για την ψυχήν κυριότερος καρπός είναι η αλήθεια, ευχάριστο όμως είναι να περιβάλλεται και με εξωτερική σοφία, όπως ακριβώς τα φύλλα σκεπάζουν τον καρπό και δίνουν όψη αρμονική. Ο καρπός είναι το κύριο, τα φύλλα είναι στολίδια».

Ο Μ. Βασίλειος στην πραγματεία «Προς τους νέους…», συνιστά με προσοχή να επιλέγουν οι νέοι τα ωφέλημα αναγνώσματα. Γράφει: «Πρέπει τα συγγράμματα των εθνικών σύμφωνα με την όλη εικόνα των μελισσών να μελετάμε, γιατί και αυτές ούτε σε όλα τα λουλούδια πετούν με τον ίδιο τρόπο, ούτε απ’ όλα όσα καθίσουν επιχειρούν να πάρουν γύρη. Άλλα αφού πάρουν όσο στην εργασία τους είναι απαραίτητο, το άλλο αφήνουν και φεύγουν. Και εμείς θα παραλάβουμε όσα απ’ αυτά μας είναι κατάλληλα και συγγενή με την αλήθεια, το δε υπόλοιπο θα το αφήσουμε. Και όπως το τριαντάφυλλο κόπτουμε, αλλ’ αποφεύγουμε τα αγκάθια, όμοια θα παραλάβουμε ότι είναι ωφέλιμο, θα προφυλαχτούμε όμως από τα βλαβερά.»

Συνιστούν επίσης οι Πατέρες την ανάγκη ιστορικών και γεωγραφικών μελετών, τη γυμναστική και τον καλώς νοούμενο αθλητισμό, την αγάπη για τη μουσική, την ενασχόληση με τη λογοτεχνία.

Η ωφέλεια απ’ τη στάση των απέναντι στα ελληνικά Γράμματα είναι απροσμέτρητη. Ούτε καν μπορούμε σήμερα να φανταστούμε ποια ζημιά θα επέφερε διαφορετική αντιμετώπισή τους. Η θετική αυτή στάση απέναντι στην Ελλ. Παιδεία δημιούργησε μια ισχυρή και αξιοσέβαστη παράδοση για τους μεταγενέστερους Βυζαντινούς και Νεοέλληνες στη μελέτη των αριστουργημάτων της ελληνικής φιλολογίας και φιλοσοφίας. Την ανανέωσαν και υπήρξαν οι πρωτοπόροι ενός νέου πολιτισμού πιο ολοκληρωμένου και πλούσιου, του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού.

Τι σημαίνει όμως για τους Ιεράρχες Παιδεία; Παιδεία δεν είναι η συσσώρευση γνώσεων, άλλα η καλλιέργεια της ανθρώπινης ψυχής. «Πρώτα η αγωγή των νέων, μετά η γνώση» λέγει ο Άγιος Γρηγόριος. Βασική επιδίωξη είναι «η σωτηρία και το κάλλος των θείων πραγμάτων, που μόνο με το νου συλλαμβάνονται».

Βασικοί παράγοντες παιδείας οι γονείς και οι δάσκαλοι. Για τους γονείς επισημαίνουν ότι έχουν μεγάλη ευθύνη ν’ αναθρέφουν τα παιδιά τους με ελληνοχριστιανικές αρχές και άξιες : με σεβασμό στο Θεό, με καλλιέργεια των αρετών της ψυχής και του πνεύματος και με παιδεία τέτοια που ο νέος ν’ αντιληφθεί, ότι σκοπός της ζωής δεν είναι τα υλικά αγαθά, άλλα αξίες όπως η αγάπη, η δικαιοσύνη, η ταπεινοφροσύνη, η αυτογνωσία. Πρωτεύον είναι η ένταξη στην κοινωνική ομάδα και όχι η ατομική διάκριση.

Για το δάσκαλο βασικές αρχές, λένε οι Τρεις Ιεράρχες, είναι η άριστη γνώση του αντικειμένου και το καλό παράδειγμα. Κατά τον Γρηγόριο, το να επιχειρεί κανείς να παιδεύει άλλους, πριν αυτός αρκετά παιδευτεί είναι ανόητο. Kατά τον Ιερό Χρυσόστομο η «πολιτεία» του δασκάλου, η ζωή και οι πράξεις του, το παράδειγμά του, όχι η απλή διδασκαλία είναι αυτή που οδηγεί στην παιδεία. Ο Μ. Βασίλειος λέγει ότι τελικά η διδασκαλία είναι χάρισμα. Ο διορατικός Γρηγόριος προτείνει ο δάσκαλος να διακρίνει έγκαιρα τις κλίσεις των μαθητών και να υποδεικνύει στους εφήβους ποιον κλάδο και ποια επαγγέλματα συνιστά να ακολουθήσουν, αφού ό,τι γίνεται κατά τις υποδείξεις της φύσης πετυχαίνει.

Για τον μαθητή λέγει ο Ιωάννης ότι «πρώτα πρέπει να αποκτήσει ασφαλή και βέβαιη γνώση των διδαχθέντων και μετά να δέχεται νέο μάθημα. Ανάλογες ιδέες είχε ο Βασίλειος και ο Γρηγόριος που πιστεύει ότι είναι προτιμότερο το λίγο και ασφαλέστερο από το πολύ και επικινδυνότερο. Δεν είναι ωφελιμότερη λέει η ραγδαία βροχή από την ήρεμη. Ο Χρυσόστομος πάλι πιστεύει ότι οι μαθητές δεν πρέπει να διδάσκονται όσα θέλει ο δάσκαλος, άλλα όσα αυτοί είναι ικανοί να αφομοιώσουν. Και τι ν’ απαντήσουμε σ’ αυτό που προτείνει ο Βασίλειος, ότι δηλαδή η διδασκαλία πρέπει να γίνεται με τέρψη, εφόσον ό,τι διδάσκεται με τέρψη και χάρη παραμένει μόνιμα;

Να λοιπόν γιατί η κοινή εορτή τους από τον ενδέκατο αιώνα πανηγυρίζεται σαν εορτή της Παιδείας και να γιατί στην εποχή μας, που πολύς λόγος γίνεται για την παιδεία και μεγάλη προσπάθεια καταβάλλεται για να βρει αυτή το σωστό δρόμο, όσες ώρες και ημέρες και αν αφιερώσουμε στην μελέτη των αθάνατων λόγων των σοφών οικουμενικών δασκάλων, θα είναι ελάχιστες. Αν συγκρίνει κανείς την παιδεία που προτείνουν με τη σημερινή εκπαιδευτική πραγματικότητα, τότε θα καταλάβει αν η Παιδεία στις μέρες μας μπορεί να επιτελέσει τον ανθρωποπλαστικό και δημιουργικό ρόλο που οραματίστηκαν οι φωτισμένοι Ιεράρχες.

Ας στραφούμε λοιπόν προς τους πνευματικούς αυτούς πυρσούς, που μας έδωσαν ό,τι καλύτερο και ευγενέστερο μπορούσε να δώσει το ανθρώπινο πνεύμα. Βέβαιοι πως «τη Τριάδι υπέρ ημών αεί πρεσβεύουσι», ας ακολουθήσουμε τον δρόμο μιας ανώτερη δημιουργικής ζωής, όπως μας τον υπέδειξαν με τη ζωή και το έργο τους ο Μ. Βασίλειος ,ο Θεολόγος Γρηγόριος και ο Χρυσορρήμων Ιωάννης.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Αγία Γραφή
  • Μ. Βασιλείου: «Προς τους νέους, όπως αν εξ ελληνικών ωφελοίντο λόγων».
  • Π. Μπρατσιώτη: Η δια μέσου των αιώνων επιβίωσις των Τριών Ιεραρχών
  • Θ.Η.Ε τόμος 3.
  • Γ. Θεοχαρίδου: Οι Τρεις Ιεράρχες και η κλασσική παιδεία.
  • Σ. Παντούλα: Λόγος για τους Τρεις Ιεράρχες.
  • Στ. Ράνσιμαν: Βυζαντινός πολιτισμός
  • Φράγκου: Οι νέοι και οι Τρεις Ιεράρχες
  • Στ. Παπαδοπούλου:Μέγας Βασίλειος
  • Γ.Π Σωτηρίου: Παιδαγωγικά μηνύματα των Τριών Ιεραρχών
  • Α. Καριώτογλου:Oι αντιλήψεις των Τριών Ιεραρχών για την Παιδεία και η σύγχρονη τεχνοκρατική εκπαίδευση.
  • Γ. Μπαμπινιώτης: Γλώσσα και παιδεία στους Τρείς Ιεράρχες.